ในอดีต หากพูดถึง ห้องสมุด ภาพจำของคนส่วนใหญ่อาจเป็นพื้นที่ที่เต็มไปด้วยชั้นหนังสือ โต๊ะอ่านหนังสือ และบรรยากาศเงียบสงบที่ทุกคนต่างใช้เวลาอยู่กับตัวเอง แต่เมื่อเทคโนโลยีดิจิทัลทำให้ข้อมูล หนังสือ และงานวิจัยสามารถเข้าถึงได้จากแทบทุกที่ คำถามสำคัญจึงไม่ใช่อีกต่อไปว่า หนังสืออยู่ที่ไหน หากแต่เป็น ห้องสมุดควรทำหน้าที่อะไรต่อจากนี้
เมื่อความรู้ไม่จำเป็นต้องผูกติดอยู่กับชั้นหนังสือ พื้นที่ของห้องสมุดจึงเริ่มเปลี่ยนบทบาทจากสถานที่จัดเก็บข้อมูล ไปสู่พื้นที่ที่เปิดโอกาสให้ผู้คนได้พบปะ แลกเปลี่ยนความคิดเห็น ทำงานร่วมกัน และสร้างองค์ความรู้ใหม่ผ่านการมีปฏิสัมพันธ์ แนวคิด Human Library จึงกลายเป็นกรอบความคิดสำคัญของห้องสมุดยุคใหม่ ที่ให้คุณค่ากับ ผู้คน มากพอ ๆ กับหนังสือ
แนวคิดดังกล่าวคือจุดเริ่มต้นของโครงการ KU Library Common Space การปรับปรุงพื้นที่ชั้น 1 ของสำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ บางเขน ซึ่ง CARAS ร่วมกับ OURArchitect และนิสิตสถาปัตยกรรม มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ออกแบบให้กลายเป็นพื้นที่ส่วนกลางแห่งใหม่ที่สามารถรองรับรูปแบบการเรียนรู้ของนิสิตในปัจจุบัน และพร้อมปรับตัวต่อรูปแบบการเรียนรู้ที่อาจเปลี่ยนแปลงไปในอนาคต
แทนที่จะออกแบบพื้นที่สำหรับกิจกรรมใดกิจกรรมหนึ่งโดยเฉพาะ โครงการเลือกตั้งต้นจากการทำความเข้าใจว่า การเรียนรู้ ในปัจจุบันเกิดขึ้นได้หลากหลายรูปแบบ บางครั้งเกิดจากการนั่งอ่านหนังสือเพียงลำพัง บางครั้งเกิดจากการประชุมกลุ่ม การทดลองสร้างต้นแบบ การจัดนิทรรศการ หรือแม้แต่การพูดคุยอย่างไม่เป็นทางการระหว่างผู้คน ด้วยเหตุนี้ พื้นที่ทั้งหมดจึงถูกพัฒนาให้สามารถรองรับการใช้งานทั้งในฐานะ Learning Space, Exhibition Space, Meeting Space และ Maker Space ภายในพื้นที่เดียวกัน
หัวใจของโครงการจึงไม่ได้อยู่ที่จำนวนฟังก์ชันที่เพิ่มขึ้น แต่คือการสร้างระบบพื้นที่ที่สามารถเปลี่ยนแปลงตัวเองตามกิจกรรมได้จริง หนึ่งในแนวคิดสำคัญของโครงการคือ Flexible & Scalable Space หรือการออกแบบพื้นที่ที่สามารถขยาย ลด และเชื่อมต่อกันได้ตามรูปแบบการใช้งานจริง
พื้นที่ประชุมถูกออกแบบให้ทำงานได้มากกว่าหนึ่งสถานการณ์ ผ่านระบบ Operable Wall ที่สามารถเปิดหรือปิดเพื่อแบ่งพื้นที่ออกเป็นห้องย่อยหลายห้องสำหรับการประชุมกลุ่มเล็ก หรือเปิดเชื่อมต่อจนกลายเป็นพื้นที่ขนาดใหญ่สำหรับการสัมมนา เวิร์กชอป หรือกิจกรรมสาธารณะได้ภายในเวลาอันสั้น
ความยืดหยุ่นนี้ยังขยายไปถึงพื้นที่จัดนิทรรศการ ซึ่งสามารถรองรับการแสดงผลงานได้ตั้งแต่นิทรรศการขนาดเล็ก ไปจนถึงกิจกรรมที่ต้องใช้พื้นที่ต่อเนื่องขนาดใหญ่ โดยไม่จำเป็นต้องสร้างพื้นที่เฉพาะสำหรับแต่ละกิจกรรม
ขณะเดียวกัน พื้นที่ทำงานก็ไม่ได้ถูกออกแบบด้วยรูปแบบของโต๊ะเพียงชนิดเดียว แต่เรียงลำดับตามลักษณะของผู้ใช้งาน ตั้งแต่ที่นั่งเดี่ยวสำหรับผู้ที่ต้องการสมาธิ พื้นที่ทำงานสำหรับกลุ่มเล็ก โต๊ะประชุมสำหรับการอภิปราย ไปจนถึงพื้นที่รองรับการทำงานร่วมกันของกลุ่มขนาดใหญ่
การจัดวางลักษณะนี้ไม่ได้เป็นเพียงการเพิ่มทางเลือกของเฟอร์นิเจอร์ แต่เป็นการสร้าง ระบบนิเวศของการเรียนรู้ (Learning Ecosystem) ที่เปิดโอกาสให้ผู้ใช้งานเลือกสภาพแวดล้อมที่เหมาะสมกับลักษณะของกิจกรรม ระดับสมาธิ และรูปแบบการสื่อสารที่แตกต่างกันในแต่ละช่วงเวลา
นอกจากความยืดหยุ่นของพื้นที่แล้ว อีกองค์ประกอบสำคัญคือการสร้างคุณภาพของพื้นที่ผ่าน “บรรยากาศ” มากกว่าการใช้รูปทรงที่ซับซ้อน ภาษาในการออกแบบถูกลดทอนให้เรียบง่าย โดยให้น้ำหนักกับองค์ประกอบพื้นฐานที่สุดของสถาปัตยกรรมอย่าง แสง ระนาบ และการรับรู้พื้นที่
Stretch Ceiling Light ถูกนำมาใช้เป็นระนาบแสงขนาดใหญ่ที่ต่อเนื่องตลอดพื้นที่ เพื่อสร้างแสงที่นุ่มนวลและสม่ำเสมอ ลดความแข็งกระด้างของแสงประดิษฐ์ และสร้างบรรยากาศที่ใกล้เคียงกับแสงธรรมชาติ ซึ่งเหมาะสำหรับการอ่านหนังสือ การทำงาน และการใช้งานต่อเนื่องเป็นเวลานาน
ในอีกด้านหนึ่ง ระนาบแสงยังทำหน้าที่เป็นเส้นนำสายตา ช่วยสร้างความต่อเนื่องของพื้นที่ ทำให้ผู้ใช้งานรับรู้ทิศทางการเคลื่อนที่โดยไม่จำเป็นต้องใช้ป้ายหรือองค์ประกอบตกแต่งจำนวนมาก
ในบางพื้นที่ ผู้ออกแบบเลือกใช้ฝ้าเพดานผิวสะท้อนเพื่อสร้างประสบการณ์ที่แตกต่างออกไป การสะท้อนช่วยเพิ่มมิติของพื้นที่ ทำให้เพดานดูโปร่งและเกิดการรับรู้เชิงลึกมากขึ้น ขณะเดียวกันยังสร้างบรรยากาศที่เปลี่ยนแปลงไปตามการเคลื่อนไหวของผู้คนภายในพื้นที่ ทำให้สถาปัตยกรรมมีชีวิตผ่านการใช้งาน มากกว่าการแสดงออกผ่านรูปทรงเพียงอย่างเดียว
สิ่งที่น่าสนใจของ KU Library Common Space คือโครงการไม่ได้มอง Common Space ว่าเป็นเพียงพื้นที่สำหรับนั่งทำงานเพิ่มเติมจากห้องสมุดเดิม หากแต่มองพื้นที่นี้ในฐานะ Learning Infrastructure หรือโครงสร้างพื้นฐานที่ทำหน้าที่สนับสนุนการเรียนรู้ร่วมสมัย
การออกแบบจึงไม่ได้ตั้งต้นจากคำถามว่าพื้นที่จะสวยงามเพียงใด แต่ตั้งต้นจากคำถามว่าพื้นที่จะช่วยรองรับการเรียนรู้รูปแบบใหม่ได้อย่างไร ทั้งในวันที่กิจกรรมยังไม่เกิดขึ้น และในวันที่รูปแบบการเรียนรู้เปลี่ยนแปลงไปในอนาคต
ท้ายที่สุดแล้ว คุณค่าของห้องสมุดยุคใหม่อาจไม่ได้อยู่ที่จำนวนหนังสือที่จัดเก็บได้มากที่สุด แต่อยู่ที่ความสามารถในการสร้างพื้นที่ที่ทำให้ผู้คนอยากเข้ามาใช้เวลา แลกเปลี่ยนความคิด และสร้างองค์ความรู้ร่วมกัน เพราะในวันที่ข้อมูลสามารถเข้าถึงได้จากทุกที่ สิ่งที่ยังคงต้องการ พื้นที่ อยู่เสมอ คือการเรียนรู้ที่เกิดขึ้นระหว่างผู้คน
Project Name : KU Library Common Space
Project Type : Interior Renovation / Common Space in Library
Area : 1580 sq.m
Location : อาคารเทพรัตน์วิทยาโชติ สำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ บางเขน
Designer : CARAS X OURArchitect X AKU student
Contractor : TKP Intelligent Limited
สถาปนิก ที่อินกับงานดีไซน์ สนุกกับการทำความเข้าใจที่มาของแนวคิด พร้อมถ่ายทอดออกมาเป็นเรื่องเล่าที่เข้าถึงง่าย